محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
43
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
وموى ومحلل أو رام بارده وبا آب گشنيز جهة أو رام حاره نافع وطلاى أو با گلاب جهة طاعون وفتوق وبواسير وبا شراب وبه تنهائى جهة گزيدن هوام مفيد وبا آب ريحان جهة گزيدن زبدور مجرب وقدر شربتش از يك قيراط تا دوازده قيراط است ونوعي از فاد زهر حيواني حجر الايل است گه از گاو كوهى گيرند وابن جمع گويد كه بهترين فاد زهره هاست وموافق جميع امزجه بالخاصيه وچون سه روز هر روز نيمدانگ از آن بنوشند هيج تهى در مدت حيات در أو اثر نكند ودر ساير افعال مثل فاد زهر معد نيست ونوعي ديگر حجر الحية است وأنشأ الله تعالى مذكور خواهد شد با رزد لغة فارسي است به عربى قند وبتركى قاسنى نامند ضمغ نباتيست برگش شبيه به برگ خيار ومثابه نبات سكبينج وساقش باريكتر از وسفيد أو كه مايل به زردى باشد در باليدگى شبيه بكندر بهتر از سرخ وزرد ثقيل است در أول سيم گرم ودر دويم خشگ وقوتش تا ده سال ماقيست مفتح ومحلل وملين ومدرحيض ومسقط حسين وبا عسل مفتت حصاره ومفتح شدهء كرده وترياق سمومات وجاذب وجهة عسر النفس وسرفهء كهنه وربو واختناق رحم وصرع وبواسير وقطع عضل وامراض عصب وعلل بلغمى وضعف معده وجگر وسپرز وبا شراب جهة سموم وطفيقون نافع وضمادش جهة دمل وخنازير وأعياد كزاز وگلف وقلع آثار وبا مرحمها جهة ريانيدن گوشت وگذاشتن أو بر دندان كرم خورده جهة رفع درد آن وبخورش جهة صرع واختناق رحم واخراج جنين ومشيمه نافع ومضر دماغ ومصلحش روغن بنفشه وكافور ومفسد گوشت صحيح است وقدر شربتش يك درهم وبجهة سموم يك مثقال وبدلش نيجوزن أو سكبنيج وربع وزن أو جاو ؟ ؟ است وقطور وبا روغن سوسن جهة درد گوش ودرد سر بلغمى مفيد است باد آورد لغة فارسي است وكنكر نيز كوبيد وبه عربى شوكة البيضا نامند وبلغة جامع تميمي آن را عصفر برى مىداند وآن نباتيست خار دارد وبقدرد وزرع وساقش بقدر انگشت ابهام وبزرگتر از آن ومثلث وسفيد ومرغب وخار دار وثمرش مثل قبهء وپرخار وگلشن بنفش ودر جوف قبه چيزى مثل پشم وخارهاى قبه بقدر سوزن وتخمش شبيه بقرطم ومدور وبعضي شكاعيرا غير باد آورد نمىدانند ومىگويند كه شكاعى اسم عربيست وباد آورد اسم فارسي أو وتحقيق آنست كه يكجنس اند وشكاعلى گلش مايل بزردى وبرگش عريض تر وسفيد تروقبهء أو بزرگتري وساق أو كوتاه تر است وتخمش با اندك پهنى در آخر أول گرم وخشك وگويند در أول مرد است واظهر حرارة اوست وبيخش قويتر وباقوهء مبترده ومجففه ومحلله است وتخمش گرمتر ولطيف ومفتح وقويتر از برگ اوست مسهل بلغم غليظ وسود أو مدر حيض وبول ومفعت حصاة ومفتح سدد ومحلل وباقوهء قابضه ومقاوم سموم ويك درهم از پنج أو جهة نفث الدم سينه واسهال كهنه ودرد معده وعسر بول وگزيدن هوام وبتهاى مزمن وبلغمى سودا وى وضعف معده واستسقأ ويرقان وتخم أو جهة كزاز وتحليل رياح ودرد كمر وورگ وسرد ماليدن ساق تازهء آن راير داء الثعلب جهة از الدا ومجرب دانستهاند ومضمضمه بطبنج أو جهة درد ودندان وضمادش جهة ورم بلغمى وآب أو جهة رفع تشنگى والتهاب نافع ومضر سش ومضلح أو افنتين وبدلش شاهتره وقدر شربت از تخمش تا دو مثقال واز آبش سه مثقال واز خواص پنج اوست كه چون در خانه بياويزند هوام بكريزند باريلو فالن بلغة اندلسى عينيه گويند وآن نباتيست بيساق وبرگش شبيه به برگ لبلاب كوچك ودر شعب برگش ثمرى شبيه بدبق وبا رطوبت بسيار چسبنده ومزغب وشد بوى وبرجامه وساير أشياء مىچسبد كرم ومحلل ومقطع ومجفف قوى وتخم وبرگش مدر بول واكثار أو مدر خون ويك مثقال أو با شراب جهة سپرز وضيق النفس وضماد ثمر كوبيدهء أو بر أعضاء مانع قشعريره بتها وبه حدى مجفف منى است گه سى وهفت روز شاولنمايند قطع نسل كند وطلاى أو محلل مواد بلغمى وسودا ويست بارود به اصطلاح أهل مغرب اسم زهرهء سبوس است ودر اسيوس مذكور شد وبه اصطلاح أهل عراق اسم شوره أسب ودر ابقر مذكور شد واو بخار مائيست كه در شوره زار منعقد كرد وبعد از رفع اجزاء كثيفة شبيه بنمك سفيد مىشود وبجهة تحريك اشيا ثقيل وتغيير معادن ساليوس صفلبى استخراج نموده وبا لفعل مركب أو را با كوكرد وزغال چوب بيد بارود ونامند از سموم ودرطب غير مستعمل است ونرود أو حابس خون جراحات تازه است با كمال سوزش واز خواص بقر است كه چون آهن را بزرنيخ بيالايند وبا مثل أو مس بگذارند وبعد از آن شوره بدان بپاشند مس از آن صعود نموده وآهن در كمال نرمى ميكرد بازى به فارسي باز نامند وازجملهء سباع طيور ومعروفست وگوشت أو در دويم كرم ودرسيم خشگ وبطيئ الهضم وردى الغذاء ومحلل أو رام وجاذب سموم بخود وپر سوختهء أو جهة اند مال جراحات وقطور خون أو جهة بياض عين وطرفه وهمچنين زهره أو بغايت مفيد وطلاى سرگين أو جهة رفع آثار گلف وحمول أو جهة اخراج مشيمه وجنين واعانه بر حمل گويند مجرب است بأشق معرب از باشه است وبه عربى صفر نامند در دويم گرم وخشك ولطيف تر از باز وزهرهء أو جهة نزول آب وبياض عين وطرفه قويتر از زهرهء باز وسرگين أو جهة ازالهء گلف مجربست وگوشت أو را نمكسود كرده بسايند وسه روز با آب سرد بنوشند جهة سعال بارد وربو نافع وقدر شربتش يك مثقال وجگر نمكسود أو همين اثر دارد وچون باشه را با پر وجميع اجزا بجوشانند تا مهر اشود وآب صاف كردهء آن را با روغن زيتون بجوشاند تا روغن بمانند جهة عرق النساء ومفاصل واعيا تعب نافع است واز خواص أو ست كه چون چشم آن را به پارچهء كبودى بسته بر بازوى چپ بندند از طي مسافتها مانده نشوند ومهر پارس گويد كه نيمدرهم از زهرهء أو وبه دستور دماغ أو جهة خفقان سود اوى مجرب است